Một số vấn đề về giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù đối với phạm nhân

Một số vấn đề về giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù đối với phạm nhân

• Hoàn thiện quy định BLTTHS 2015 về án treo và tha tù trước thời hạn có điều kiện
• Bảo đảm quyền của người chưa thành niên là con của phạm nhân
• Góp ý sửa đổi Luật Thi hành án hình sự (THAHS) về giam giữ phạm nhân

TỪ KHÓA: Giảm thời hạn chấp hành án, Hình phạt, Phạm nhân,

1. Đặt vấn đề

Giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù (GTHCHHPT) là một nội dung cụ thể của miễn giảm trách nhiệm hình sự (TNHS), thể hiện chính sách hình sự nhân đạo và khoan hồng của Nhà nước ta đối với phạm nhân. Hiện nay mỗi năm có ba đợt xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù vào dịp lễ kỷ niệm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4), dịp lễ Quốc khánh (2/9) và Tết Nguyên đán (hoặc dịp lễ kỷ niệm ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam, nếu là xét giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù đối với phạm nhân tại các trại giam thuộc Bộ Quốc phòng). Số phạm nhân được GTHCHHPT mỗi năm có đến khoảng hơn 40 nghìn người. GTHCHHPT không chỉ mang ý nghĩa nhân đạo, khoan hồng, khuyến khích và thúc đẩy sự phấn đấu cải tạo của tất cả các phạm nhân mà còn mang ý nghĩa kinh tế – xã hội và chính trị to lớn. Trong điều kiện kinh tế đất nước còn nhiều khó khăn như hiện nay, việc thi hành GTHCHHPT giúp tiết giảm chi phí cho công tác thi hành án phạt tù, trả lại cho xã hội một nguồn lao động lương thiện và tạo ra tâm lý phấn khởi không chỉ với bản thân và gia đình của phạm nhân mà còn với toàn xã hội nói chung. Không chỉ thế, cùng với việc thực thi chính sách đặc xá, việc thi hành GTHCHHPT còn góp phần minh chứng cho bản chất tốt đẹp của chế độ XHCN, đề cao hình ảnh đất nước Việt Nam văn minh, tiến bộ trên trường quốc tế.

Là một nội dung có liên quan đến chế định hình phạt và miễn hình phạt, GTHCHHPT được cả pháp luật hình sự, tố tụng hình sự và thi hành án hình sự (THAHS) điều chỉnh từ những góc độ khác nhau, với những phạm vi nhất định. Chính vì thế, hoạt động áp dụng pháp luật về GTHCHHPT có đặc thù là liên quan đến nhiều cơ quan có thẩm quyền khác nhau, như các trại giam, trại tạm giam (có phân trại giam thi hành án phạt tù đối với phạm nhân), cơ quan quản lý THAHS thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng; Tòa án nhân dân cấp tỉnh và Tòa án quân sự quân khu; Viện kiểm sát cấp tỉnh trở lên và Sở tư pháp cấp tỉnh ở nhiều địa phương. Trong áp dụng pháp luật về GTHCHHPT, cán bộ của các cơ quan có thẩm quyền nói trên phải nghiên cứu, nắm vững các quy định ở nhiều văn bản pháp luật khác nhau, thuộc nhiều ngành luật khác nhau (nhưng có liên quan mật thiết với nhau). Trong khi đó, hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh về vấn đề GTHCHHPT hiện nay nhìn chung khá phức tạp và đang tồn tại một số hạn chế, bất cập. Thực tiễn thi hành GTHCHHPT đối với phạm nhân những năm qua cho thấy những khiếm khuyết này đã và đang gây ra nhiều khó khăn cho công tác áp dụng pháp luật, làm giảm hiệu quả của pháp luật.

Từ vai trò quan trọng và ý nghĩa to lớn của GTHCHHPT, với mong muốn nâng cao hơn nữa hiệu quả thi hành GTHCHHPT đối với phạm nhân, bài viết này phân tích một số hạn chế, bất cập trong hệ thống các quy định về GTHCHHPT  đồng thời đưa ra ý kiến về hướng khắc phục.

2. Hệ thống các quy định của pháp luật điều chỉnh vấn đề giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù

Nhìn chung, hệ thống các quy định của pháp luật điều chỉnh vấn đề GTHCHHPT đối với phạm nhân hiện nay khá phức tạp. Điều này được thể hiện ở những điểm chính sau đây:

Thứ nhất, có rất nhiều văn bản pháp luật ở nhiều thang bậc giá trị pháp lý khác nhau cùng điều chỉnh về GTHCHHPT.

Nói đến GTHCHHPT là nói đến những vấn đề cốt lõi, không thể thiếu được như: nguyên tắc, căn cứ, điều kiện áp dụng, mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, thẩm quyền giải quyết, thủ tục thi hành, việc kháng nghị và phúc thẩm quyết định của Tòa án về GTHCHHPT. Về cơ bản, tất cả những vấn đề này đều đã có các quy phạm pháp luật điều chỉnh, đó là các quy phạm pháp luật thuộc pháp luật hình sự (Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009; Nghị quyết số 01/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao), pháp luật tố tụng hình sự (Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003; Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao) và pháp luật thi hành án hình sự (Luật THAHS năm 2010, Thông tư số 40/2011/TT-BCA ngày 27/6/2011 của Bộ Công an quy định về tiêu chuẩn thi đua chấp hành án phạt tù và xếp loại chấp hành án phạt tù cho phạm nhân…). Đó là chưa kể một số công văn chỉ đạo công tác GTHCHHPT của cơ quan có chức năng THAHS, chẳng hạn như: Công văn số 2571/V26(P6) ngày 15/4/2006 của Cục Cảnh sát trại giam về vấn đề GTHCHHPT cho phạm nhân; Công văn số 6009/V26(P6) ngày 22/8/2007 của Cục Cảnh sát trại giam (nay là Tổng cục Cảnh sát THAHS và Hỗ trợ tư pháp – Bộ Công an) về vấn đề xếp loại, giảm thời hạn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù cho phạm nhân. Ngoài ra, trước mỗi đợt xét giảm cụ thể, Tổng cục Cảnh sát THAHS và Hỗ trợ tư pháp – Bộ Công an còn có các công văn chỉ đạo công tác cụ thể đối với bản thân đợt xét giảm đó.

Tuy những công văn này không phải là văn bản pháp luật nhưng thực tế nội dung của chúng có giá trị chỉ đạo về phương châm, quan điểm đề nghị xét giảm, các tiêu chuẩn để phạm nhân được đánh giá là cải tạo tiến bộ… và do đó nó chi phối rất lớn việc thi hành GTHCHHPT. Gần đây, trên cơ sở tổng kết thực tiễn công tác thi hành GTHCHHPT đối với phạm nhân, kế thừa và phát triển các quy phạm hướng dẫn tại các công văn chỉ đạo công tác nói trên, các cơ quan có thẩm quyền đã tiếp tục ban hành Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT-BCA-BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/5/2013 giữa Bộ Công an, Bộ Quốc phòng, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao về hướng dẫn thi hành các quy định về GTHCHHPT đối với phạm nhân; sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2013.

Như vậy, xung quanh vấn đề GTHCHHPT đã có rất nhiều văn bản pháp luật thuộc nhiều ngành luật khác nhau cùng điều chỉnh. Các văn bản này có thang bậc giá trị pháp lý rất khác nhau, có văn bản là Bộ luật, Luật, có văn bản là Thông tư, Nghị quyết mang tính hướng dẫn thực hiện luật, thậm chí có rất nhiều văn bản không nằm trong hệ thống văn bản pháp luật Việt Nam, chỉ có giá trị chỉ đạo công tác trong nội bộ cơ quan THAHS.

Mặt khác, các văn bản nói trên không được ban hành đồng bộ cùng một thời điểm, mà có văn bản ban hành trước, có văn bản ban hành sau. Nội dung quy định của văn bản ban hành sau có khi không đơn thuần là hướng dẫn về các quy định đã có trước đó mà còn đưa ra quy định mới có tính chất phủ định một phần nội dung của văn bản ban hành trước đó. Tuy nhiên, phần quy định về hiệu lực thi hành của văn bản ban hành sau không hề ghi rõ là văn bản ấy thay thế cho những văn bản hay điều luật nào trước đó. Chẳng hạn như Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT-BCA-BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/5/2013 (sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2013) giải thích về các khái niệm “lập công”, “đã quá già yếu”, “mắc bệnh hiểm nghèo”, về điều kiện cụ thể của từng trường hợp xét giảm, thủ tục thi hành GTHCHHPT… một cách đầy đủ hơn so với nội dung quy định tại Nghị quyết số 01/2007/NQ-HĐTP và Nghị quyết số 02/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao nhưng không thay thế hoàn toàn hai Nghị quyết này. Các quy định về căn cứ, điều kiện áp dụng chung, việc lập hồ sơ xét GTHCHHPT ở hai Nghị quyết nói trên vẫn còn hiệu lực pháp lý.

Cách xây dựng và phát triển hệ thống văn bản pháp luật như trên càng ngày càng đẩy cán bộ áp dụng pháp luật vào khó khăn vì họ bị rơi vào một “rừng” các quy phạm pháp luật ở nhiều văn bản khác nhau. Khi thực hiện, họ phải mò mẫm, đối chiếu để xác định điều luật nào, quy định nào còn hiệu lực thi hành, điều luật nào, quy định nào đã hết hiệu lực thi hành và tìm hiểu xem nội dung quy định mới thay thế có khác biệt, bổ sung gì so với quy định cũ… Dù rằng trong quá trình xây dựng, hình thành một ngành luật độc lập như ngành luật THAHS, việc tồn tại nhiều văn bản tản mát, có nhiều thang bậc giá trị pháp lý khác nhau là điều khó tránh khỏi, song tình trạng này đang gây khó khăn rất lớn cho hoạt động áp dụng pháp luật hiện nay. Xét về mặt kỹ thuật lập pháp thì đây là một hạn chế lớn cần phải được khắc phục càng sớm càng tốt.

Thứ hai, quy định về căn cứ và điều kiện GTHCHHPT chưa tách bạch rõ ràng.

Trong vấn đề GTHCHHPT, căn cứ và điều kiện GTHCHHPT là nội dung quan trọng, được xem xét trước tiên vì đó là cơ sở để triển khai thi hành pháp luật.

Căn cứ để áp dụng GTHCHHPT đối với phạm nhân là sự tiến bộ của phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù. Tuy nhiên, vì “sự tiến bộ” là yếu tố thuộc về bản chất, tồn tại sâu kín trong đời sống tâm lý của phạm nhân, chi phối hành động thường ngày của phạm nhân cho nên muốn phát hiện, đo lường, đánh giá nó đã phát triển tích cực đến mức nào thì phải dựa vào những biểu hiện, hành động tích cực của phạm nhân trong lao động, học tập, trong giao tiếp và ứng xử, trong việc tuân thủ các chuẩn mực hành vi tại môi trường chấp hành án…, kể cả việc ước lượng khoảng thời gian chấp hành án đã qua có đủ dài để sự ân hận, sám hối về tội lỗi trong quá khứ thẩm thấu vào đời sống tâm lý của phạm nhân hay chưa. Có thể khái quát tất cả những biểu hiện này là điều kiện để xem xét cho GTHCHHPT. Việc xây dựng hệ thống các điều kiện GTHCHHPT sát với thực tiễn THAHS ở Việt Nam trong từng giai đoạn là công việc có ý nghĩa quan trọng đối với hiệu quả áp dụng pháp luật về GTHCHHPT, đảm bảo mục đích của hình phạt tù và của tiến trình xử lý tội phạm.

Điều 58 BLHS năm 1999 quy định cả căn cứ và điều kiện áp dụng GTHCHHPT, theo đó người bị kết án phạt tù có thể được Tòa án quyết định giảm thời hạn chấp hành hình phạt khi “có nhiều tiến bộ” (căn cứ áp dụng), “đã chấp hành hình phạt được một thời gian nhất định” (điều kiện áp dụng) và được cơ quan thi hành án phạt tù “đề nghị” Tòa án quyết định (vừa là thủ tục, vừa là điều kiện). Tuy nhiên, nội dung các quy định này còn rất chung chung, không thể áp dụng vào thực tiễn nếu không có văn bản hướng dẫn cụ thể.

Một loạt các vấn đề được đặt ra khi áp dụng pháp luật: như thế nào là “có nhiều tiến bộ”, có phải toàn bộ quãng thời gian đã chấp hành hình phạt tù của phạm nhân đều phải được cơ quan thi hành án nhận xét là cải tạo tốt hay không, hay chỉ là một phần thời gian nào đó; phần thời gian đó cụ thể là bao nhiêu năm (quý, tháng)… Nghị quyết số 01/2007/NQ-HĐTP ngày 02/10/2007 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn về GTHCHHPT chưa giải quyết được vấn đề này vì vẫn giải thích chung chung, theo đó người chấp hành án phạt tù có nhiều tiến bộ tức là chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật, không vi phạm chế độ, nội quy trại giam, phân trại giam ở trại tạm giam; thành thật hối cải, tích cực lao động học tập. Chính vì thế, từ trước đến nay trong thi hành GTHCHHPT đối với phạm nhân, cơ quan THAHS chủ yếu dựa vào các văn bản chỉ đạo công tác trước mỗi đợt xét giảm cụ thể để tiến hành xét đề nghị GTHCHHPT cho phạm nhân.

Xin đơn cử ví dụ: theo Công văn số 2571/V26(P6) ngày 15/4/2006 của Cục Cảnh sát trại giam (nay là Tổng cục Cảnh sát THAHS và Hỗ trợ tư pháp – Bộ Công an) thì điều kiện về thời gian để xem xét đề nghị GTHCHHPT lần đầu như sau:

– Đối với phạm nhân bị phạt tù chung thân: phải có 4 năm liên tục liền kề (thời điểm xét giảm[1]) được xếp loại cải tạo khá trở lên;

– Đối với phạm nhân bị phạt tù từ trên 15 năm đến 30 năm: phải có ít nhất 3 năm liên tục liền kề (thời điểm xét giảm) được xếp loại cải tạo khá trở lên;

– Đối với phạm nhân bị phạt tù từ trên 10 năm đến 15 năm: phải có ít nhất 2 năm liên tục liền kề (thời điểm xét giảm) được xếp loại cải tạo khá trở lên;

– Đối với phạm nhân bị phạt tù từ trên 5 năm đến 10 năm: phải có ít nhất 1 năm (liền kề thời điểm xét giảm) được xếp loại cải tạo khá trở lên;

– Đối với phạm nhân bị phạt tù từ trên 3 năm đến 5 năm: phải có ít nhất 6 tháng gần nhất được xếp loại cải tạo khá trở lên;

– Đối với phạm nhân bị phạt tù từ 3 năm trở xuống: phải có ít nhất 1 quý gần nhất được xếp loại cải tạo khá trở lên.

Dựa vào quy định này, cơ quan thi hành án phạt tù sẽ rà soát, phạm nhân nào đáp ứng điều kiện trên thì sẽ xem xét đề nghị GTHCHHPT với Tòa án có thẩm quyền. Song, cần lưu ý rằng công văn này không phải là văn bản pháp luật.

Trải qua quá trình nhiều năm tổ chức lập hồ sơ, đề nghị xét GTHCHHPT cho phạm nhân, trên cơ sở tổng kết kinh nghiệm về công tác này, Bộ Công an đã cùng Bộ Quốc phòng, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao xây dựng và ban hành Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT-BCA-BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/5/2013 về hướng dẫn thi hành các quy định về GTHCHHPT đối với phạm nhân (sẽ có hiệu lực từ ngày 01/7/2013). Về cơ bản, thông tư này đã kế thừa nhiều nội dung quy định về điều kiện xét GTHCHHPT của Công văn số 2571/V26(P6) ngày 15/4/2006 trước đây, tuy nhiên thông tư này vẫn chưa tách bạch rõ ràng giữa căn cứ và điều kiện GTHCHHPT. Khoản 1 Điều 6 Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT – BCA – BQP – TANDTC – VKSNDTC ngày 15/5/2013 quy định như sau:

“Phạm nhân có đủ các điều kiện sau đây thì được đề nghị giảm thời hạn chấp hành án phạt tù:

a) Đã chấp hành được ít nhất một phần ba thời hạn đối với hình phạt tù từ ba mươi năm trở xuống hoặc mười hai năm đối với tù chung thân;

b) Có nhiều tiến bộ…”

Cách quy định như trên có hạn chế là chưa tách bạch giữa căn cứ GTHCHHPT (do luật hình sự có trách nhiệm quy định) với điều kiện áp dụng GTHCHHPT (do pháp luật THAHS quy định), dễ gây ra cách hiểu sai lệch rằng “có nhiều tiến bộ” là điều kiện GTHCHHPT. Mặt khác, một văn bản pháp luật THAHS không nên lặp lại quy định về căn cứ GTHCHHPT vốn là nội dung mà luật hình sự đã quy định.

Thứ ba, chưa phân định rõ ranh giới giữa luật hình sự và luật thi hành án hình sự trong vấn đề GTHCHHPT.

Nói đến GTHCHHPT thì trước hết phải xem xét các quy định của luật hình sự về vấn đề này bởi vì luật hình sự là luật nội dung, nó xác định tình huống (trường hợp) xem xét việc GTHCHHPT, căn cứ áp dụng và mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù. Dựa trên cơ sở các quy định của luật nội dung, luật hình thức (luật THAHS) sẽ quy định những vấn đề liên quan đến việc tổ chức thực hiện GTHCHHPT như là vấn đề điều kiện áp dụng, thẩm quyền giải quyết, trình tự thủ tục, hồ sơ xét giảm, việc kháng nghị và phúc thẩm về quyết định GTHCHHPT, việc thi hành quyết định GTHCHHPT.

Ngoài việc quy định về căn cứ và mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù, như đã phân tích ở trên, Điều 58 BLHS năm 1999 còn quy định cả điều kiện áp dụng (“đã chấp hành hình phạt được một thời gian nhất định”), một phần thủ tục (được cơ quan thi hành án phạt tù đề nghị) và thẩm quyền giải quyết (Tòa án). Như vậy, luật hình sự đã có phần quy định vượt quá phạm vi cần thiết của luật nội dung.

Ngược lại, các quy định tại Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT-BCA-BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/5/2013 hướng dẫn thi hành các quy định về GTHCHHPT đối với phạm nhân (một văn bản được xây dựng và ban hành theo chương trình triển khai thi hành Luật THAHS theo Quyết định số 15/QĐ-TTg ngày 05/01/2011 của Thủ tướng Chính phủ) cho thấy nội dung của văn bản này hướng dẫn khá đầy đủ các vấn đề của GTHCHHPT, ngoài quy định về trình tự thủ tục, việc tổ chức xét giảm và thi hành quyết định của Tòa án về GTHCHHPT, đáng chú ý là văn bản này còn quy định chi tiết cả về nguyên tắc xét giảm, điều kiện áp dụng và mức giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù với từng trường hợp cụ thể. Việc quy định hướng dẫn có tính chất “trọn gói” như thế sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc áp dụng pháp luật về GTHCHHPT trong thời gian tới (kể từ ngày 01/7/2013 trở đi). Tuy nhiên, xét trên bình diện khoa học pháp lý, rất cần có sự phân chia ranh giới một cách rõ ràng giữa hai ngành luật hình sự và luật THAHS. Nhìn chung, giữa BLHS năm 1999 và Luật THAHS năm 2010 cũng như các văn bản hướng dẫn dưới luật đều có chồng lấn nhất định về nội dung.

3. Về địa vị pháp lý của phạm nhân

Thi hành án hình sự là một dạng hoạt động mang tính hành chính – tư pháp. Tùy từng khâu, từng nội dung cụ thể của quá trình THAHS mà tính hành chính hay tính tư pháp được thể hiện nổi trội hơn trong quá trình áp dụng. Theo đó, quá trình thi hành án phạt tù là một quá trình kéo dài qua nhiều năm tháng, trải qua nhiều khâu, nhiều nội dung như quyết định thi hành án phạt tù, nhập phạm nhân vào trại giam, thực hiện chế độ giam giữ, lao động, học tập, giáo dục phạm nhân, tổ chức đánh giá kết quả chấp hành án của phạm nhân, khen thưởng, kỷ luật phạm nhân, xem xét cho GTHCHHPT, tiến hành các hoạt động chuẩn bị tái hòa nhập cộng đồng… Về tổng thể, tính hành chính là đặc tính cơ bản, cái chiếm ưu thế trong thi hành án phạt tù. Tuy nhiên, riêng trong vấn đề GTHCHHPT đối với phạm nhân thì tính tư pháp trở nên nổi trội và biểu hiện rõ ràng bởi vì việc thi hành GTHCHHPT có liên quan đến bản án mà Tòa án đã tuyên, phải dựa trên quyết định của Tòa án về việc GTHCHHPT; đồng thời quá trình đề nghị và tổ chức xem xét quyết định GTHCHHPT cũng có sự tham gia của nhiều cơ quan tư pháp. Trong một hoạt động thể hiện rõ tính tư pháp như thế, rất cần phải xác định địa vị pháp lý của phạm nhân trong mối quan hệ với Nhà nước, mà cụ thể là trong mối quan hệ với Tòa án, Viện kiểm sát, cơ quan thi hành án phạt tù, và cơ quan quản lý THAHS.

Trong vấn đề GTHCHHPT đối với phạm nhân, đối tượng được thụ hưởng lợi ích trước hết là bản thân phạm nhân. Tuy nhiên, cần phải thấy rằng việc phạm nhân được thụ hưởng lợi ích đó xuất phát từ việc phạm nhân đã nỗ lực thực hiện tốt các nghĩa vụ của mình trong quá trình chấp hành án phạt tù, như phạm nhân đã chấp hành nghiêm chỉnh nội quy trại giam, đã tích cực lao động, học tập, đã thực hiện đầy đủ các nội dung khác của bản án, quyết định của Tòa án có liên quan đến phạm nhân (đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, đã bồi thường dân sự, đã nộp án phí hình sự…), đã thực sự biến quá trình cải tạo thành tự cải tạo v.v… Chính vì vậy, phạm nhân có quyền được GTHCHHPT theo quy định của pháp luật.

Việc quy định điều kiện GTHCHHPT là có “đề nghị của cơ quan thi hành án phạt tù” tại Điều 58 BLHS năm 1999 đã làm lu mờ và hạn chế quyền được GTHCHHPT theo quy định của pháp luật của phạm nhân. Đúng ra, khi phạm nhân có đủ các điều kiện theo quy định của pháp luật thì phạm nhân có quyền được GTHCHHPT; còn việc “đề nghị của cơ quan thi hành án phạt tù” chỉ là thủ tục, do luật THAHS quy định. Tương tự với sự hạn chế của quy định trong BLHS, khoản 1 Điều 33 Luật THAHS năm 2010 quy định rằng cơ quan thi hành án phạt tù “có quyền đề nghị giảm thời hạn chấp hành án phạt tù”. Như vậy, việc đề nghị xét GTHCHHPT đối với phạm nhân là quyền của cơ quan thi hành án phạt tù, nghĩa là muốn làm cũng được mà không làm cũng được. Điều này thể hiện rõ tư tưởng xin cho, ban phát lợi ích, rất dễ làm phát sinh tiêu cực hoặc không thống nhất nhận thức pháp luật trong quá trình thi hành pháp luật.

Thực tiễn thi hành GTHCHHPT cho thấy, có một số trường hợp phạm nhân chưa chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, chưa thực hiện xong nghĩa vụ bồi thường dân sự, án phí… nhưng vẫn được xếp loại “tốt”. Có trại giam, phạm nhân vi phạm nội quy, mới xử lý kỷ luật nhưng vẫn xếp loại khá và đề nghị GTHCHHPT, gây thắc mắc, bất bình trong phạm nhân. Ngược lại, có những trường hợp phạm nhân tuy bị kỷ luật nhưng đã được Giám thị trại giam ra quyết định công nhận cải tạo tiến bộ (tức là xóa án kỷ luật), có đủ số năm liền kề được xếp loại khá trở lên theo quy định, song vẫn không được xét đề nghị GTHCHHPT[2]. Khi đưa ra vấn đề GTHCHHPT đối với phạm nhân, Nhà nước không chỉ thể hiện chính sách nhân đạo, khoan hồng với người biết thành thật hối cải mà còn dùng vấn đề đó để khuyến khích và thúc đẩy phạm nhân phấn đấu cải tạo tốt, trở thành người không còn nguy hiểm cho xã hội nữa; để từ đó phạm nhân có thể được thụ hưởng việc GTHCHHPT, sớm được trả tự do, đoàn tụ gia đình và tái hòa nhập cộng đồng, vì lợi ích của bản thân phạm nhân, của gia đình phạm nhân và của cả xã hội. Khi vào trại giam, phạm nhân nỗ lực phấn đấu cải tạo tốt cũng không ngoài mục đích đó. Vậy nếu phạm nhân ra sức phấn đấu cải tạo tốt mà không được pháp luật ghi nhận quyền được GTHCHHPT thì họ sẽ không còn động cơ phấn đấu cải tạo.

4. Về thủ tục giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù

Thủ tục GTHCHHPT đối với phạm nhân là vấn đề thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật THAHS, bao gồm các bước, các công việc mà các cơ quan có thẩm quyền phải làm theo trình tự từ khâu rà soát, xác định các phạm nhân đủ điều kiện xét GTHCHHPT và đề nghị Tòa án có thẩm quyền giải quyết đến khâu tổ chức thực hiện việc xét duyệt GTHCHHPT và cuối cùng là khâu thi hành quyết định GTHCHHPT đã có hiệu lực của Tòa án.

Theo quy định của khoản 1 Điều 31 và Điều 33 Luật THAHS năm 2010 thì thủ tục GTHCHHPT như sau:

– Trại giam, trại tạm giam thuộc Bộ Công an, Bộ Quốc phòng lập hồ sơ đề nghị GTHCHHPT đối với phạm nhân và chuyển cho Tòa án nhân dân cấp tỉnh, Tòa án quân sự quân khu nơi phạm nhân đang chấp hành án;

– Tòa án (có thẩm quyền giải quyết nói trên) mở phiên họp xét GTHCHHPT đối với phạm nhân trong thời hạn 15 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ đề nghị; phiên họp xét giảm có sự tham gia của Kiểm sát viên của Viện kiểm sát cùng cấp;

– Tòa án (có thẩm quyền giải quyết nói trên) ra quyết định GTHCHHPT thì trong thời hạn 3 ngày kể từ ngày ra quyết định phải gửi quyết định đó cho phạm nhân được GTHCHHPT, trại giam, trại tạm giam đã đề nghị việc GTHCHHPT, Viện kiểm sát cùng cấp, Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp, Tòa án đã ra quyết định thi hành án và Sở Tư pháp nơi Tòa án ra quyết định GTHCHHPT có trụ sở.

Từ thực tiễn thi hành việc GTHCHHPT đối với phạm nhân những năm qua, chúng tôi thấy rằng Luật THAHS năm 2010 quy định về thủ tục GTHCHHPT chưa đầy đủ và có một số hạn chế, bất cập như sau:

Thứ nhất, để bảo đảm việc rà soát, lập hồ sơ đề nghị GTHCHHPT đối với phạm nhân tại các trại giam, trại tạm giam được nghiêm túc, đúng căn cứ, điều kiện theo quy định của pháp luật, ngăn ngừa tiêu cực thì việc lập danh sách và hồ sơ đề nghị GTHCHHPT của các trại giam, trại tạm giam phải trải qua khâu thẩm định của cơ quan quản lý THAHS của Bộ Công an, Bộ Quốc phòng. Chỉ sau khi Thủ trưởng cơ quan quản lý THAHS duyệt thẩm định thì Giám thị trại giam, trại tạm giam mới được hoàn chỉnh hồ sơ đề nghị GTHCHHPT và chuyển hồ sơ cho Tòa án có thẩm quyền giải quyết. Luật THAHS năm 2010 chưa quy định về thủ tục này.

Thứ hai, Luật THAHS năm 2010 chưa quy định thủ tục về công bố quyết định GTHCHHPT. Kết quả của phiên họp xét GTHCHHPT đối với phạm nhân (do Tòa án có thẩm quyền mở) sẽ dẫn đến hai trường hợp: một là Tòa án chấp nhận toàn bộ hoặc một phần nội dung đề nghị GTHCHHPT và ra quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân; hai là Tòa án không chấp nhận đề nghị GTHCHHPT.

Trong trường hợp Tòa án ra quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân thì sau khi nhận được quyết định, trại giam, trại tạm giam sẽ tổ chức công bố quyết định. Thông thường, các trại giam, trại tạm giam tổ chức lễ công bố một cách long trọng, tuyên truyền rộng rãi qua các phương tiện thông tin đại chúng để làm nổi bật ý nghĩa nhân đạo, khoan hồng trong công tác GTHCHHPT và nâng cao tác dụng giáo dục chung với mọi phạm nhân, đồng thời tạo ra không khí phấn khởi trong đời sống chính trị, xã hội của đất nước. Lễ công bố quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân thường được kết hợp với công bố quyết định đặc xá, tổ chức vào thời điểm ngay trước ngày Lễ Chiến thắng 30/4, Quốc khánh 2/9, dịp Tết cổ truyền của dân tộc. Như vậy, việc công bố quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân là một việc làm cần thiết phải thực hiện, có mục đích và ý nghĩa rõ ràng, cho nên pháp luật cần ghi nhận đó là một thủ tục.

Trong trường hợp Tòa án không giải quyết cho GTHCHHPT đối với phạm nhân thì Tòa án cần có văn bản giải thích rõ lý do và gửi văn bản đó cho phạm nhân biết trong thời hạn tương ứng với thời hạn gửi quyết định GTHCHHPT cho phạm nhân được chấp nhận GTHCHHPT (3 ngày), bởi vì nếu phạm nhân có quyền được xét GTHCHHPT thì cũng có quyền được biết lý do không được Tòa án chấp nhận GTHCHHPT đối với mình.

Thứ ba, Luật THAHS năm 2010 chưa quy định rõ về hiệu lực thi hành và việc thi hành quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân. Về hiệu lực thi hành của quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân, hiện nay có hai quan điểm khác nhau. Quan điểm thứ nhất cho rằng quyết định GTHCHHPT có hiệu lực kể từ khi hết thời hiệu kháng nghị theo thủ tục phúc thẩm của Viện kiểm sát cùng cấp hay Viện kiểm sát cấp trên trực tiếp (tất nhiên, nếu thời gian được giảm bằng với thời hạn chấp hành án phạt tù còn lại thì quyết định GTHCHHPT phải có hiệu lực ngay). Quan điểm thứ hai cho rằng quyết định GTHCHHPT có hiệu lực kể từ khi chính thức công bố quyết định đó. Xác định thời điểm bắt đầu có hiệu lực thi hành của quyết định GTHCHHPT theo quan điểm thứ nhất là cách xác định theo thông lệ bình thường, tương tự như trong tố tụng hình sự (chẳng hạn như Điều 240 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 quy định bản án, quyết định sơ thẩm của Tòa án không bị kháng cáo, kháng nghị thì có hiệu lực pháp luật kể từ ngày hết thời hạn kháng cáo, kháng nghị). Cách hiểu này hoàn toàn không có gì sai trái, song điều đó không có nghĩa là quy định về hiệu lực trong THAHS nhất thiết phải rập khuôn theo quy định đã có từ trước đến nay trong tố tụng hình sự bởi vì hai loại hình hoạt động này có mục đích và đặc điểm khác nhau. Tố tụng hình sự là quá trình đi tìm sự thật trong vụ án hình sự thông qua cuộc đấu tranh giữa bên buộc tội và bên gỡ tội; hai bên công bằng, bình đẳng với nhau, lấy công lý làm chuẩn mực. Thủ tục tố tụng hình sự rất chặt chẽ là bởi chịu sự giằng co giữa bên buộc tội và bên gỡ tội. Trong khi đó, THAHS là hoạt động thi hành bản án, quyết định của cơ quan xét xử, tội trạng của người phạm tội đã rõ, vấn đề còn lại là thi hành án phải hướng đến mục đích giáo dục cải tạo người phạm tội, đánh giá chính xác sự tiến bộ của người phạm tội. Thủ tục trong THAHS cũng chịu sự chi phối của đặc điểm và mục đích này.

Thực tiễn thi hành GTHCHHPT đối với phạm nhân cho thấy, đã có nhiều trường hợp phạm nhân đã được lập hồ sơ đề nghị GTHCHHPT, song đến khi Tòa án đã ra quyết định GTHCHHPT, chưa công bố thì trại giam phát hiện ra có sai sót cho thấy phạm nhân đó chưa đủ điều kiện hoặc đủ điều kiện nhưng mức giảm đúng ra phải thấp hơn mức đã đề nghị với Tòa án trước đó, hoặc có nhiều trường hợp phạm nhân vi phạm kỷ luật trại giam trong thời gian chờ công bố quyết định GTHCHHPT của Tòa án. Đối với những trường hợp này, Giám thị trại giam phải thu hồi quyết định GTHCHHPT, không công bố và báo cáo Tòa án đã ra quyết định đó để có biện pháp giải quyết đúng đắn. Sở dĩ có tình trạng này là xuất phát từ hai lý do: một là số lượng hồ sơ xét đề nghị GTHCHHPT ở mỗi đợt xét giảm tại trại giam khá lớn, tùy quy mô từng trại nhưng có thể lên đến trên dưới 500 hồ sơ/1 trại giam, trong khi đó các trường hợp xét giảm thì rất đa dạng, quy định của pháp luật lại phức tạp, do đó sai sót xảy ra là điều khó tránh khỏi; hai là do tính phức tạp của môi trường trại giam, nơi giam giữ tập trung những người “vào tù ra tội”, khoảng cách giữa chấp hành và vi phạm, giữa sự hướng thiện và bất thiện rất mong manh; một phạm nhân đã liên tục cải tạo khá qua nhiều tháng liền nhưng rất có thể trong một tình huống thiếu kiềm chế người đó thực hiện hành vi vi phạm nội quy trại giam. Đây là một đặc điểm thực tế khách quan của công tác thi hành án phạt tù. Do GTHCHHPT diễn ra trong quá trình thi hành án phạt tù, cho nên quy định về hiệu lực thi hành quyết định GTHCHHPT cần phải phù hợp với đặc điểm của công tác thi hành án phạt tù.

5. Kết luận

Từ các phân tích về những điểm hạn chế, bất cập trong hệ thống các quy định pháp luật điều chỉnh về GTHCHHPT ở trên cho thấy việc tiếp tục hoàn thiện pháp luật, đặc biệt là pháp luật THAHS, về vấn đề này là điều cần thiết. Để góp phần thực hiện tốt điều đó, chúng tôi xin đưa ra một số ý kiến như sau:

– Việc hoàn thiện các quy định của pháp luật về GTHCHHPT có liên quan đến cả pháp luật hình sự và pháp luật THAHS. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật THAHS phải đặt trong mối quan hệ với pháp luật hình sự, đặc biệt là BLHS năm 1999, trong đó vấn đề có tính chất bản lề là phải phân định rõ ràng ranh giới giữa luật hình sự và luật THAHS. Luật hình sự là luật nội dung, còn luật THAHS là luật hình thức. Hình thức bao giờ cũng phụ thuộc  vào nội dung và bị chi phối bởi nội dung. Do đó, việc hoàn thiện pháp luật THAHS cần được tiến hành trên cơ sở hoàn thiện BLHS năm 1999 trước. Trong thời gian tới đây, khi thực hiện việc sửa đổi, bổ sung BLHS năm 1999 cần xem xét, cân nhắc trước yêu cầu này để mở đường cho việc xây dựng Bộ luật THAHS sau đó được thuận lợi.

– Trong việc xây dựng và ban hành các văn bản hướng dẫn dưới luật cần xác định rõ văn bản hay điều khoản của văn bản nào bị hủy bỏ, thay thế; tuyệt đối tránh tình trạng quy định hiệu lực thi hành của văn bản hướng dẫn một cách chung chung, thiếu cụ thể. Điều đó sẽ gây khó khăn cho việc nhận thức và áp dụng pháp luật.

– Luật THAHS cần ghi nhận các quyền và nghĩa vụ của phạm nhân trong quá trình chấp hành án phạt tù. Theo đó, bên cạnh các nghĩa vụ cơ bản như phạm nhân phải chấp hành nghiêm chỉnh nội quy trại giam, chế độ giam giữ, sinh hoạt, phải tích cực lao động, học tập, tiếp thu sự giáo dục của cán bộ quản giáo và tích cực tự cải tạo, thực hiện đầy đủ các nội dung khác của bản án, quyết định của Tòa án có liên quan đến phạm nhân… cần phải ghi nhận các quyền của phạm nhân, trong đó có quyền được GTHCHHPT theo quy định của pháp luật, quyền được biết lý do không cho GTHCHHPT, quyền xin Tòa án phúc quyết về quyết định không cho GTHCHHPT. Đồng thời, để tôn trọng các quyền của phạm nhân nói trên, pháp luật THAHS nên xóa bỏ các quy định coi việc đề nghị xét GTHCHHPT đối với phạm nhân là một quyền của cơ quan thi hành án phạt tù, mà thay vào đó nên coi đó là trách nhiệm.

– Pháp luật THAHS nên quy định quyết định GTHCHHPT đối với phạm nhân có hiệu lực kể từ khi công bố quyết định, đồng thời sau khi công bố, trại giam, trại tạm giam có trách nhiệm lưu hồ sơ phạm nhân, khấu trừ thời hạn chấp hành án phạt tù được giảm và thi hành hình phạt tù đúng với thời hạn sau khi đã được giảm đối với phạm nhân.

Trên đây là một số ý kiến về vấn đề GTHCHHPT đối với phạm nhân, xin được nêu ra để trao đổi cùng các đồng nghiệp và bạn đọc.

CHÚ THÍCH

* TS Luật học, Trưởng khoa Luật Hình sự, Trường ĐH Luật Tp. Hồ Chí Minh.

** ThS, Phó Trưởng Bộ môn Nghiệp vụ cơ sở, trường Trung cấp Cảnh sát nhân dân 6 – Bộ Công an.

[1] Tác giả giải thích thêm cho rõ nghĩa; nguyên văn của Công văn số 2571/V26(P6) ngày 15/4/2006 không có cụm từ này.

[2] Theo tổng kết trong nội dung Công văn số 6009/V26(P6) ngày 22/8/2007 của Cục Cảnh sát trại giam, nay là Tổng cục Cảnh sát THAHS và Hỗ trợ tư pháp – Bộ Công an.

Tác giả: TS. Võ Thị Kim Oanh* – Nguyễn Quang Vũ** – Nguồn: Tạp chí Khoa học pháp lý Việt Nam số 04/2013 (77)/2013 – 2013, Trang 3-10