Thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam / Dioxin

Thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam / Dioxin

Tác giả: Nguyễn Ngọc Lan [1]

TÓM TẮT

Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin có đời sống vật chất, tinh thần khó khăn, nhất là những gia đình có nhiều thế hệ bị nhiễm độc, bị bệnh nặng, bệnh thường xuyên tái phát, sinh con dị dạng, dị tật, thiểu năng trí tuệ. Những đối tượng này cần thiết phải được chăm sóc sức khỏe. Thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho họ là việc làm cần thiết. Tuy nhiên, trong công tác bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe của người bị nhiễm chất độc da cam đặt ra yêu cầu phải cần hoàn thiện các quy định pháp luật góp phần thúc đẩy và bảo vệ quyền cho nạn nhân chất độc da cam/dioxin nói chung và quyền được chăm sóc sức khỏe cho họ nói riêng.

Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin theo nghĩa chung nhất là những người bị phơi nhiễm chất độc da cam do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, bị suy giảm khả năng lao động, vô sinh, sinh con dị dạng, dị tật và thế hệ con, cháu, chắt của họ chịu hậu quả của sự phơi nhiễm đó, bị bệnh, suy giảm khả năng lao động, dị dạng, dị tật…2 Việc xác định người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin dựa vào 2 tiêu chí đó là nguyên nhân làm phát sinh bệnh tật và hậu quả gây ra các bệnh tật thuộc danh mục được nhà nước quy định. Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam và thế giới cho thấy chất độc da cam/dioxin gây tổn thương đa dạng và phức tạp trên tất cả các bộ máy sinh lí của cơ thể, gây liệt hoàn toàn hay một phần cơ thể, nạn nhân có thể bị mù, câm, điếc, thiểu năng trí tuệ, tâm thần, ung thư, dị dạng, dị tật bẩm sinh3. Đặc biệt chất độc da cam có thể di truyền qua nhiều thế hệ và ở Việt Nam, di chứng da cam đã truyền sang thế hệ thứ 4. Theo con số thống kê hiện cả nước có 150.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ 2; 35.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ 3; 2.000 nạn nhân thuộc thế hệ thứ 44. Hầu hết người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin đều có đời sống vật chất, tinh thần khó khăn, nhất là những gia đình có nhiều thế hệ nạn nhân, nạn nhân bị bệnh nặng, bệnh thường xuyên tái phát, sinh con dị dạng, dị tật, thiểu năng trí tuệ. Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 14/5/2015 Bộ Chính trị về giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam là vấn đề đặt ra lâu dài và cấp bách. Trong đó việc đầu tư kinh phí để hỗ trợ, chăm sóc, chữa trị cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là việc làm cần thiết và quan trọng. Việc làm này góp phần thúc đẩy và đảm bảo quyền con người nói chung, quyền được chăm sóc sức khỏe nói riêng cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin.

1. Thực trạng các quy định pháp luật Việt Nam về quyền thúc đẩy và bảo vệ chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin

Ở nước ta người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là bộ phận không thể tách rời trong xã hội. Cũng như những người bình thường khác người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe về mặt thể chất cũng như tinh thần. Quyền được chăm sóc sức khỏe là quyền hiến định thuộc về mọi người, không có bất kì sự phân biệt về tuổi tác, giới tính, tôn giáo, sức khỏe…Khẳng định điều này Điều 38 Hiến pháp năm 2013 chỉ rõ: “Mọi người có quyền được bảo vệ, chăm sóc sức khỏe, bình đẳng trong việc sử dụng các dịch vụ y tế và có nghĩa vụ thực hiện các quy định về phòng bệnh, khám bệnh, chữa bệnh. Nghiêm cấm các hành vi đe dọa cuộc sống, sức khỏe của người khác và cộng đồng”. Cụ thể hóa quyền này nhà nước từng bước xây dựng pháp luật, ban hành các chế độ chính sách nhằm thực hiện cam kết của nhà nước trước cộng đồng quốc tế và thể hiện được truyền thống cao đẹp của nhà nước ta.

Để cụ thể hóa nội dung của Hiến pháp, Điều 4 Luật Người khuyết tật năm 2010 quy định: “Người khuyết tật có quyền được chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng, học văn hóa, học nghề, việc làm, trợ giúp pháp lý, tiếp cận công trình công cộng, phương tiện giao thông, công nghệ thông tin, dịch vụ, văn hóa, thể thao, du lịch và dịch vụ khác phù hợp với dạng tật và mức độ khuyết tật”. Theo Luật này thì người khuyết tật là người bị khiếm khuyết một hoặc nhiều bộ phận cơ thể hoặc bị suy giảm chức năng được biểu hiện dưới dạng tật khiến cho lao động, sinh hoạt, học tập gặp nhiều khó khăn5. Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là người khuyết tật mà nguyên nhân là do hậu quả chiến tranh và ảnh hưởng của chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Với các đối tượng này, Nhà nước cần có chính sách trợ giúp trong việc chăm sóc sức khỏe, thông qua các chế định pháp luật về chăm sóc sức khỏe ban đầu tại nơi cư trú; khám chữa bệnh; trách nhiệm của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh và cơ sở chỉnh hình, phục hồi chức năng6.

Chỉ thị số 43-CT/TW ngày 14/5/2015 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam ra đời. Chỉ thị nêu rõ các cấp ủy Đảng cần giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, trong đó vấn đề sức khỏe con người là vấn đề cấp bách và lâu dài, là trách nhiệm của các cấp, các ngành, các tổ chức trong hệ thống chính trị. Trong đó các cấp ủy Đảng cần thực hiện chương trình chăm sóc, giúp đỡ người dân phơi nhiễm chất độc da cam vào các chương trình trợ giúp xã hội của các địa phương. Thông tư liên tịch số 20/2016/TTLT-BYT-BLĐTBXH ra đời quy định về việc khám giám định bệnh, tật, dị dạng, dị tật có liên quan đến phơi nhiễm với chất độc hóa học đối với người hoạt động kháng chiến và con đẻ của họ. Thông tư nêu rõ người hoạt động kháng chiến, con đẻ có quyền được giám định sức khỏe để xác định bệnh tật liên quan đến phơi nhiễm chất độc hóa học. Các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm thực hiện việc khám, giám định theo quy định của pháp luật và Bộ Y tế.

Với hàng loạt các văn kiện nói trên, quyền được chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin luôn được Đảng, nhà nước quan tâm và chú trọng. Việc bảo vệ và chăm sóc sức khỏe cho đối tượng này là trách nhiệm của Nhà nước, của xã hội trong việc đảm bảo và thúc đẩy quyền con người, quyền chăm sóc sức khỏe. Đây là việc làm hết sức cần thiết và cần được thúc đẩy. Qua đó góp phần hoàn thiện hành lang pháp luật về quyền bảo vệ, chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin ở Việt Nam.

Theo con số thống kê của Hội nạn nhân chất độc da cam/dioxin thì các chất độc da cam/dioxin làm cho 4,8 triệu người Việt Nam bị phơi nhiễm7, hơn 3 triệu người là nạn nhân8 với nhiều thảm cảnh không kể xiết. Trong đó hàng nghìn người đã chết, hàng trăm nghìn người đang vật lộn với những căn bệnh hiểm nghèo trên bộ máy sinh lí cơ thể như gây tổn thương da, ung thư da, gan, tuyến giáp, đái tháo đường; làm tổn thương hệ hô hấp, tuần hoàn, tiêu hóa, nội tiết, thần kinh; làm biến đổi gien, nhiễm sắc thể và gây ra dị tật bẩm sinh, tai biến sinh sản9. Đại đa số các gia đình có người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin đều thuộc hộ nghèo, trong khi mức chi phí nuôi dưỡng, khám chữa bệnh là rất lớn vượt ra ngoài khả năng thanh toán của các gia đình. Do đó đây là đối tượng cần thiết phải được chăm sóc, ưu đãi đặc biệt và đó là quyền cơ bản, quan trọng trong việc thúc đẩy, bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin.

Thứ nhất, về chăm sóc sức khỏe ban đầu tại nơi cư trú. Điều 21 Luật Người khuyết tật quy định: “Trạm y tế cấp xã có trách nhiệm triển khai các hình thức tuyên truyền, giáo dục phổ biến kiến thức về chăm sóc sức khỏe, phòng ngừa, giảm thiểu khuyết tật; hướng dẫn họ phòng bệnh, tự chăm sóc sức khỏe và phục hồi chức năng; lập hồ sơ theo dõi, quản lý sức khỏe người khuyết tật; khám bệnh, chữa bệnh phù hợp với phạm vi chuyên môn cho người khuyết tật”. Mục tiêu của chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin giúp cho bản thân họ và gia đình giảm được chi phí y tế, giảm tỉ lệ bệnh nặng, bảo đảm công bằng trong chăm sóc y tế và giảm nghèo. Triển khai tốt việc này không những giải quyết tình trạng quá tải của bệnh viện mà còn cải tổ hệ thống chăm sóc y tế bởi con người cần thoải mái về thể chất, tinh thần chứ không chỉ là không có bệnh tật hoặc đau yếu10. Bởi sức khỏe luôn là thách thức đối với người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin – nhóm người dễ bị tổn thương nhất trong xã hội. Việc chăm sóc sức khỏe ban đầu là hết sức cần thiết và cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, lâu dài. Tuy nhiên việc này vẫn chỉ đang áp dụng tại các trạm y tế cấp xã trong khi các cơ sở y tế cao hơn không có sự phân công, phân quyền rõ ràng dẫn đến quá tải ở hệ thống này. Hiện người dân chưa thật sự tin tưởng đến khám, chữa bệnh tại đây; nhiều người khi bệnh nặng mới đến cơ sở y tế để được điều trị chăm sóc. Tuy nhiên hệ thống cơ sở và đội ngũ cán bộ y tế cấp xã hầu như chưa được đào tạo bài bản, chưa đáp ứng nhu cầu khám chữa bệnh tại cơ sở. Bởi vậy tỉ lệ bệnh nhân chuyển tuyến, vượt tuyến còn diễn ra khá phổ biến11. Có tới 30% gia đình có trẻ em khuyết tật không tìm đến cơ sở khám bệnh để chăm sóc sức khỏe cho con mình. Thậm chí nhiều cha mẹ đưa con đến thì được trả lời rằng cơ sở y tế chẳng làm gì được12. Cần thiết phải xây dựng hệ thống quy định trong việc khám chữa bệnh, trong việc chuyển tuyến để đem lại hiệu quả cho các gia đình, cho các đối tượng bị nhiễm chất độc da cam/dioxin.Từ đó họ có thể được chuyển lên cấp huyện, tỉnh hoặc khu vực để được chẩn đoán, khám chữa bệnh và điều trị chuyên biệt hơn.

Mặt khác, hệ thống các cơ sở chăm sóc sức khỏe chưa phong phú, đa dạng, những người bị khiếm khuyết cần đến các trung tâm phục hồi chức năng, khám chữa bệnh bởi các nhà vật lý trị liệu có đào tạo, các nhà trị liệu chuyên nghiệp và các nhà bệnh lý học khẩu ngữ. Trong khi đó 5 tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Đà Nẵng ở Việt Nam được coi là nơi có tỉ lệ người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin cao thì chỉ có vẻn vẹn 3 bệnh viện nhà nước thuộc Sở Y tế với 210 giường13. Hàng năm nhà nước dành 10.000 tỷ đồng để trợ cấp hàng tháng, khám bệnh, cấp thuốc miễn phí và chăm sóc sức khỏe cho nạn nhân chất da cam14. Điều đó chứng tỏ sự quan tâm của Đảng, nhà nước trong việc khám chữa bệnh ban đầu cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin, đảm bảo quyền con người cơ bản từ đó góp phần thúc đẩy, bảo vệ, nâng cao trách nhiệm của các cấp, các ngành và cộng đồng xã hội.

Thứ hai, về công tác khám chữa bệnh và bảo hiểm y tế. Điều 22 Luật người khuyết tật quy định: “Nhà nước bảo đảm để người khuyết tật được khám bệnh, chữa bệnh và sử dụng các dịch vụ y tế phù hợp” và “ Người khuyết tật được hưởng chính sách bảo hiểm y tế theo quy định của pháp luật về bảo hiểm y tế”. Người nhiễm chất độc da cam/dioxin là một dạng người khuyết tật nên họ được hưởng các quyền khám chữa bệnh tại các cơ sở y tế của nhà nước. Đặc biệt luật còn quy định trách nhiệm của cơ sở khám chữa bệnh trong việc ưu tiên khám cho những người bị khuyết tật nặng, đặc biệt nặng, người cao tuổi, trẻ em, phụ nữ có thai. Khoản 3 Điều 12 Luật bảo hiểm y tế năm 2018 quy định đối tượng tham gia bảo hiểm y tế trong đó bao gồm cả người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Tại Quyết định số 1351/QĐ-BHXH, điểm c Khoản 1 Điều 2 quy định “Người bị khuyết tật nặng, khuyết tật đặc biệt nặng của các đối tượng người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học suy giảm khả năng lao động từ 61% trở lên; con đẻ từ trên 6 tuổi của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học bị dị dạng, dị tật do hậu quả của chất độc hóa học không tự lực được trong sinh hoạt hoặc suy giảm khả năng tự lực trong sinh hoạt”. Điều luật khẳng định người nhiễm chất độc da cam/dioxin và nhân thân của họ là đối tượng có quyền được hưởng bảo hiểm y tế và mức được hưởng căn cứ vào Khoản 3 Điều 22 Luật bảo hiểm y tế năm 2018. Nội dung điều luật quy định người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin được hưởng 95% chi phí khám chữa bệnh khi điều trị đúng tuyến; khi khám chữa bệnh không đúng tuyến thì được hưởng 40% ở tuyến TW; 60% tại tuyến tỉnh, 70% tại tuyến huyện15. Điều này một lần nữa khẳng định sự quan tâm của Đảng, nhà nước trong việc khám chữa bệnh, cấp thẻ bảo hiểm y tế cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin và nhân thân của họ.Thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là việc làm cần thiết và phải được sớm thực hiện.

Thống kê cho thấy cả nước có hơn 50% số hộ gia đình có người tàn tật và nạn nhân chất độc da cam được hưởng chế độ bảo hiểm y tế hoặc khám chữa bệnh miễn phí16. Các tỉnh có người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin cũng thực hiện công tác này một cách nghiêm túc. Con số thống kê cho thấy, tỉnh Phú Thọ đã tổ chức 294 đợt khám bệnh, tư vấn chăm sóc sức khỏe và cấp thuộc miễn phí cho 146.042 đối tượng, trong đó 65.618 người có công, 8.004 nạn nhân chất da cam; tổng số tiền cấp phát thuốc là 13.805.300.000 đồng. Chỉ tính riêng chương trình Hưởng ứng khám chữa bệnh nhân đạo và chăm sóc sức khỏe cộng đồng do trung ương Hội chữ thập đỏ phát động tỉnh Phú Thọ đã phát động 129 đợt khám bệnh, tư vấn chăm sóc sức khỏe và cấp thuốc miễn phí cho 76.618 đối tượng chính sách, trong đó có nạn nhân chất da cam17. Hoặc như tỉnh Thái Bình thực hiện phương châm chăm sóc nạn nhân chất da cam theo hướng bền vững, thiết thực, hiệu quả hơn. Những năm qua, các cấp hội thường xuyên tổ chức khám bệnh, tư vấn sức khỏe, cấp gần 100.000 thang thuốc miễn phí cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Hàng nghìn lượt hội viên là cựu chiến binh, cựu thanh niên xung phong được chữa bệnh tại các bệnh viện phục hồi chức năng18. Tuy nhiên hiện công tác này vẫn chưa được thực hiện thường xuyên hoặc như có thực hiện nhưng cũng chỉ đạt tỉ lệ rất thấp.

Thứ ba, về các cở sở chỉnh hình phục hồi chức năng và công tác phục hồi chức năng tại công đồng. Đây là cơ sở cung cấp các dịch vụ chỉnh hình, phục hồi chức năng cho người khuyết tật, trong đó có người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Hiện nay các cơ sở chỉnh hình phục hồi chức năng bao gồm các trung tâm chỉnh hình; viện chỉnh hình; bệnh viện điều dưỡng, phục hồi; khoa phục hồi chức năng của cơ sở khám, chữa bệnh; bộ phận phục hồi chức năng của cơ sở bảo trợ xã hội và các cơ sở khác. Thực hiện chỉ thị số 43-CT/TW của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác giải quyết hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam giai đoạn 2017-2020 nhà nước xây dựng dự án “Tổ chức phục hồi chức năng tại cộng đồng cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin”, dự án đã được triển khai trên hầu hết các vùng có người bị nhiễm và thu hút nhiều cộng tác viên tham gia. Dự án khẳng định việc bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho đối tượng này là đúng hướng, cần thực hiện kịp thời đúng lộ trình.

Công tác phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng là chiến lược tốt để giải quyết vấn đề khuyết tật, nó phù hợp với tình hình kinh tế, xã hội và truyền thống văn hóa đặc thù của dân tộc. Hàng loạt các văn bản ra đời hướng dẫn xây dựng và phát triển phục hồi chức năng, kế hoạch chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân và đặc biệt là Quyết định số 370/2002/QĐ-BYT về việc ban hành chuẩn quốc gia về y tế xã trong đó người khuyết tật được hướng dẫn phục hồi chức năng tại cộng đồng đạt từ 15% trở lên đối với miền núi, 20% trở lên đối với trung du và đồng bằng19. Bên cạnh đó Bộ Y tế ban hành Quyết định số 5305/QĐ-BYT và Quyết định 4762/QĐ-BYT phê duyệt dự án chăm sóc sức khỏe và phục hồi chức năng đối với nạn nhân da cam với tổng số tiền để thực hiện dự án này là 76.160.000.000 đồng20 trên 11 tỉnh, thành phố như Lào Cai, Thái Nguyên, Quảng Ninh, Hải Phòng, Thanh Hóa, Nghệ An, Quảng Nam, Bình Định, Đồng Tháp, Bến Tre, Hà Tĩnh. Thực tiễn đã tiến hành tập huấn, nâng cao năng lực về phục hồi chức năng cho 1.500 lượt nạn nhân; sàng lọc và phát hiện nhu cầu phục hồi chức năng cho gần 15.000 nạn nhân và người khuyết tật; phẫu thuật 25/675 trường hợp được chỉ định; xuất bản 1.000 cuốn sách chuyên môn hướng dẫn phục hồi chức năng. Hiện có 70% – 80% các trường hợp nhẹ đã được phục hồi và hòa nhập xã hội, 10 – 25% các trường hợp được chuyển lên tuyến tỉnh, trung ương21. Bên cạnh đó nhiều hình thức phục hồi chưa có sự thống nhất chung về mô hình, các bước thực hiện và chưa có một hệ thống kiểm tra, theo dõi, báo cáo, giám sát, đánh giá được công tác này một cách thống nhất trên phạm vi cả nước. Việc quy định công tác phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng đã được quan tâm tuy nhiên lại chưa thấy có bất kì quy định nào về việc thành lập, phát triển đội ngũ giảng viên về phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng hay chương trình phát triển vẫn chưa được rộng khắp và đạt đến tầm quốc gia.

Thứ tư, về cơ chế nguồn quỹ để thực hiện chăm sóc sức khỏe nạn nhân chất da cam. Quỹ được hình thành theo Quyết định số 1365/2009/QĐ-BNV, để thực hiện công tác chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin và được coi là cần thiết phải duy trì. Quỹ được duy trì bởi sự đóng góp tự nguyện, sự tài trợ của tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài; các nguồn hỗ trợ từ ngân sách nhà nước và các khoản thu hợp pháp khác22. Thông tư số 40/2012/BTC ra đời quy định cách thức quản lí và sử dụng nguồn quỹ trong việc thực hiện dự án giúp đỡ nạn nhân da cam tuyên truyền các biện pháp phòng ngừa dị tật bẩm sinh liên quan đến chất da cam; đào tạo cho nhân viên y tế, cán bộ và tình nguyện viên chữ thập đỏ; chăm sóc sức khỏe tại nhà cho nạn nhân chất da cam không có khả năng tự phục vụ; phẫu thuật chỉnh hình, phục hồi chức năng cho nạn nhân da cam. Có thể nói việc thành lập quỹ nhằm trợ giúp về tài chính, kĩ thuật để thực hiện các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho đối tượng này là hoàn toàn chính đáng và cần phải được duy trì thường xuyên. Tuy nhiên nguồn hình thành quỹ thì có hạn trong khi số lượng bị nhiễm ngày một gia tăng do đối tượng mở rộng ở cả thế hệ thứ ba, thứ tư là thân nhân của những người bị phơi nhiễm với chất độc hóa học.

Tính đến năm 2018 quỹ nạn nhân chất độc da cam đã vận động được 1.935 tỷ23. Số tiền này dùng để xây dựng các trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng nạn nhân da cam; hỗ trợ xây nhà ở, tìm việc làm, khám chữa bệnh và tặng quà các nạn nhân. Có thể nói việc xây dựng quỹ cho nạn nhân da cam đã giúp cho đối tượng được khám chữa bệnh nhiều hơn, chất lượng dịch vụ tốt hơn, từ đó nạn nhân da cam/dioxin được động viên, an ủi về cả vật chất lẫn tinh thần. Điều đó khẳng định quyền chăm sóc sức khỏe của đối tượng luôn được đề cao và quan tâm thích đáng.

2. Pháp luật quốc tế

Quyền được chăm sóc sức khỏe là quyền cơ bản của con người, trong đó có nhóm người khuyết tật. Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin thuộc nhóm người khuyết tật, dễ bị tổn thương nên cần được chăm sóc sức khỏe đặc biệt. Quyền chăm sóc sức khỏe nằm trong nội hàm quyền được có mức sống thích đáng được ghi nhận tại Điều 25 Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (UDHR 1948), theo đó “Mọi người có quyền được hưởng một mức sống thích đáng đủ để đảm bảo sức khỏe và phúc lợi của bản thân và gia đình, về các khía cạnh ăn, mặc, ở, chăm sóc y tế và các dịch vụ xã hội cần thiết”. Quyền được chăm sóc sức khỏe được tiếp tục khẳng định tại Điều 12 Công ước quốc tế về các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa năm 1966 (ICSCR), cụ thể: “Các quốc gia thành viên thừa nhận quyền của mọi người được hưởng một tiêu chuẩn sức khỏe về thể chất và tinh thần ở mức sống cao nhất có thể được” và các quốc gia thành viên Công ước cần “tạo các điều kiện để đảm bảo mọi dịch vụ và sự chăm sóc y tế khi đau yếu”.

Theo tinh thần Điều 12 và Điều 25 cho thấy mọi người đều có quyền được hưởng một tiêu chuẩn về sức khỏe và tinh thần ở mức cao nhất có thể và các quốc gia có trách nhiệm thực thi các biện pháp để đảm bảo quyền này cho con người. Chăm sóc sức khỏe là quyền con người cơ bản và mọi người không được có bất kì sự phân biệt đối xử nào. Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin cũng là con người nên hoàn toàn có quyền được hưởng một “tiêu chuẩn sức khỏe cao nhất” như những người bình thường khác. Tuy nhiên những tiêu chuẩn này khi xem xét cần tính đến những tiền đề sinh học và kinh tế – xã hội của từng cá nhân cũng như nguồn nhân lực sẵn có của các quốc gia thành viên24.

Hướng tới thúc đẩy, bảo vệ quyền con người, Công ước về quyền của người khuyết tật năm 2007 ra đời thừa nhận tầm quan trọng của việc tiếp cận với các môi trường trong đó có môi trường y tế nhằm giúp cho người khuyết tật được hưởng đầy đủ các quyền của con người. Điều 25 Công ước một lần nữa khẳng định: “Các quốc gia thành viên công nhận rằng người khuyết tật có quyền hưởng tiêu chuẩn y tế cao nhất đã đạt được mà không có bất kì sự phân biệt nào trên cơ sở sự khuyết tật. Các quốc gia thành viên tiến hành mọi biện pháp để đảm bảo cho người khuyết tật được tiếp cận dịch vụ y tế trong đó có phục hồi chức năng liên quan tới thể trạng”.

Khẳng định quyền được chăm sóc, sức khỏe cho người khuyết tật, trong các tuyên bố quốc tế đều đi đến khẳng định người khuyết tật có quyền được chăm sóc sức khỏe, vật lí trị liệu phù hợp, có quyền được hưởng những điều trị về y tế, tâm lí và phục hồi chức năng25, được đảm bảo sự chăm sóc y tế hiệu quả, được đảm bảo cung cấp đầy đủ các dịch vụ phục hồi chức năng giúp họ duy trì mức sống độc lập và thực hiện chức năng tối ưu. Thông qua các văn kiện đó, yêu cầu đặt ra là các quốc gia cần có các chương trình chăm sóc y tế phù hợp, đội ngũ chuyên gia, cán bộ, nhân viên y tế chuyên nghiệp và với những dịch vụ hỗ trợ tốt nhất góp phần thúc đẩy và bảo vệ sức khỏe cho người khuyết tật nói chung, nạn nhân chất độc da cam/dioxin nói riêng.

3. Một số giải pháp hoàn thiện quy định pháp luật về quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin

Quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là quyền con người cơ bản được khẳng định bởi các văn kiện quốc tế và quốc gia. Hoàn thiện chế độ, chính sách về quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là hết sức cần thiết. Cụ thể:

Một là, xây dựng các tiêu chí xác định đối tượng bị nhiễm chất độc da cam/dioxin; tiêu chí xác định các loại bệnh tật do chất độc da cam/dioxin gây ra; quy trình xem xét, giám định tỉ lệ nhiễm độc của nạn nhân da cam/dioxin. Việc xác định đúng tỉ lệ nhiễm độc, các loại bệnh tật làm cho công tác khám chữa bệnh dễ dàng, thuận lợi hơn rất nhiều. Gần đây do đối tượng nhiễm độc mở rộng nên việc xác định đúng tỉ lệ nhiễm độc là cơ sở khoa học trong việc điều trị bệnh tật, phân hóa bệnh tật từ đó có phương án chăm sóc sức khỏe theo đúng lộ trình, quy trình khám chữa bệnh. Việc xác định đúng các tiêu chuẩn góp phần bảo đảm quyền được bảo vệ chăm sóc sức khỏe cho nhóm đối tượng này, trên cơ sở đó việc quản lý công tác khám chữa bệnh, phục hồi chức năng luôn đạt hiệu quả tốt nhất, từ đó mọi tầng lớp nhân dân có nhận thức nhận đúng và có trách nhiệm đúng trong việc chăm sóc, khám chữa bệnh cho nhóm đối tượng này.

Hai là, ban hành các quy định về đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, nhân viên y tế có năng lực, trình độ chăm sóc, phục vụ nạn nhân chất da cam/dioxin. Hiện công tác chăm sóc sức khỏe, phục hồi chức năng đang được tiến hành thường xuyên.Số lượng nạn nhân da cam ở các khu vực tương đối lớn. Trong khi đội ngũ nhân viên y tế bố trí tương đối mỏng không đủ sức để triển khai việc tư vấn, hướng dẫn, điều trị bệnh. Nhà nước cần thực hiện giao nhiệm vụ cho các trường hiện đang đào tạo y, bác sĩ và nhân viên y tế có trách nhiệm trong việc bồi dưỡng, tập huấn để đội ngũ này có chuyên môn sâu, có thể giúp đỡ được người bệnh trong việc chăm sóc, điều trị, khám chữa bệnh. Đối với đội ngũ nhân viên làm công tác chăm sóc cần có các quy định về chế độ phụ cấp phù hợp bởi đây là nghề đặc biệt với những con người đặc biệt nên cần có chính sách đãi ngộ đặc biệt.

Ba là, cần ban hành các quy định cụ thể nhằm tăng cường, nâng cấp các trung tâm chăm sóc, nuôi dưỡng nạn nhân chất độc da cam/dioxin.Hiện tình hình đất nước còn khó khăn26 nên việc cung cấp trang thiết bị, cơ sở vật chất cho các trung tâm chăm sóc sức khỏe ở các địa phương còn nhiều hạn chế. Do đó, các trang thiết bị y tế chưa đáp ứng đủ các yêu cầu khám chữa bệnh cho nạn nhân da cam. Vậy nên cần có cơ chế đồng bộ hơn trong việc huy động, phân phối các trang thiết bị tránh dư thừa không cần thiết và thiếu hụt nghiêm trọng trong các trung tâm chăm sóc sức khỏe cho nạn nhân da cam.Mặt khác cần mở rộng các trung tâm phục hồi chức năng và tập luyện vật lý với đầy đủ các trang thiết bị về phục hồi chức năng, tập luyện cho nạn nhân da cam.Công tác này cần được triển khai, nhân rộng để nạn nhân da cam có nhiều cơ hội hơn để tự rèn luyện, chăm sóc sức khỏe bản thân. Mặt khác giảm bớt phần nào gánh nặng cho người thân, xã hội.

Bốn là, cần ban hành các văn bản hướng dẫn thực thi về việc cấp thẻ bảo hiểm y tế cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin và thân nhân của họ trong việc khám chữa bệnh tại các cơ sở khám chữa bệnh theo luật định, từ đó giúp họ yên tâm hơn trong việc điều trị, duy trì sức khỏe bản thân. Hiện nay vẫn chưa có văn bản nào quy định cụ thể về việc xác định đối tượng được hưởng chính sách bảo hiểm y tế nên việc thực thi vẫn còn nhiều khó khăn trong quá trình giải quyết đối tượng được hưởng. Cần thiết phải có quy định rõ ràng đối tượng được cấp thẻ bảo hiểm y tế, chế độ được hưởng, quyền và trách nhiệm của các bên trong quá trình khám, chữa bệnh từ đó góp phần lấp dần những khoảng trống trong quá trình ban hành, thực thi chính sách chăm sóc sức khỏe đối với nạn nhân chất độc da cam/dioxin.

Năm là, xây dựng và mở rộng các trung tâm xông hơi – giải độc và phục hồi chức năng cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin. Các trung tâm này với các phương pháp chăm sóc khỏe đặc biệt giúp nạn nhân giải độc tố thông qua đường tiết niệu, tiêu hóa, mồ hôi từ đó sức khỏe được tăng cường, nhiều bệnh nhân thật sự khỏi bệnh như da trắng, bớt đau khớp, giảm cân, giảm huyết áp, mỡ trong máu giảm, ăn tốt, ngủ nhiều…Việc xây dựng các trung tâm này khẳng định người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin luôn được quan tâm và tạo điều kiện tốt nhất trong việc khám chữa bệnh, phục hồi chức năng cơ thể.

Sáu là, cần xây dựng và duy trì nguồn quỹ phù hợp dựa trên nguồn ngân sách của nhà nước và dựa trên sự ủng hộ, giúp đỡ của cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước nhằm đảm bảo quyền được chăm sóc sức khỏe tốt nhất cho nạn nhân chất da cam/dioxin. Bên cạnh đó cần có những giải pháp mang tính chiến lược nhằm huy động và tăng cường thêm nguồn quỹ một cách hợp lí góp phần giải quyết cho nhiều nạn nhân da cam/dioxin được khám chữa bệnh thường xuyên hơn và với phương tiện đồng bộ, hiện đại hơn.

Người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là đối tượng đặc biệt và cần thiết phải được chăm sóc sức khỏe đặc biệt.Đây là quyền cơ bản, quan trọng cần phải được quan tâm, chú trọng.Thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin là trách nhiệm của nhà nước, tổ chức, cá nhân và cộng đồng xã hội. Hoàn thiện các chế độ, chính sách cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin nói chung và chế độ chính sách trong việc bảo vệ chăm sóc sức khỏe cho đối tượng là việc làm hết sức cần thiết và quan trọng. Điều đó góp phần thúc đẩy và bảo vệ quyền chăm sóc sức khỏe cho người bị nhiễm chất độc da cam/dioxin theo tinh thần của các văn kiện quốc tế và quốc gia.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Trần Thị Phương Anh, Pháp luật bảo trợ xã hội đối với nạn nhân nhiễm chất độc da cam/dioxin tại Việt Nam, Luận văn Thạc sĩ Luật học, Viện Hàn Lâm khoa học xã hội Việt Nam – Học viện khoa học xã hội, Hà Nội, 2015.
2. Nguyễn Thị Báu, Pháp luật về quyền của Người khuyết tật ở Việt Nam hiện nay, Nhà xuất bản Tư pháp, Hà Nội, 2011.
3. Hội nạn nhân chất độc da cam/dioxin, Tài liệu Hội thảo khoa học quốc tế về Đánh giá tác hại của chất độc da cam/dioxin do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, Tài liệu phục vụ hội thảo, Hà Nội, tháng 8/2016.
4. Nguyễn Thế Lực, Tình hình thực hiện chính sách đối với nạn nhân chất độc da cam/dioxin ở Việt Nam – các vướng mắc và kiến nghị bổ sung, hoàn thiện, trong Kỉ yếu Hội thảo “Một số kết quả ngiên cứu mới về hậu quả chất da cam/dioxin, Hà Nội, 2014.
5. Lê Thị Hoài Thu, Giáo trình Pháp luật An sinh xã hội, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 2019.
6. Bảo Anh, Nhiều nhưng chưa hoàn chỉnh, http://www.daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=81&NewsId=421717, truy cập 22/6/2019.

7. Thiêm Lam, Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác khám bệnh nhân đạo giai đoạn 2019- 2022, https://chuthapdophutho.org.vn/Hoat-dong-Hoi/giai-phap-nang-cao-hieu-qua-cong-tac-kham- benh-nhan-dao-giai-doan-2019-2022-1196.html, truy cập 21/2/2019.

8. Đức Trân, Ưu tiên chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân, http://daidoanket.vn/suc- khoe/uu-tien-cham-soc-suc-khoe-ban-dau-cho- nguoi-dan-tintuc427746, truy cập 16/01/2019.
9. Thái Yến, Chăm sóc sức khỏe đối với nạn nhân hóa học/dioxin giai đoạn 2018-2021, http://www.daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=74&NewsId=410091, truy cập 29/8/2018.

10. Centre for Health: Enviroment and Justice, The American People’s Dioxin Report – Technical Support Document, Environment and Justice, Fall Church, VA, 1999.
11. Kang, H.K., et al., Health status of Army Chemical Corps Vietnam vetarants who sprayed defoliant in Vietnam.Am J Ind Med,2006.49(11):p.875-84.
12. Mojtabai, R., National trends in mental health disability, 1997-2009.Am J Public Health, 2011.101(11):p.2156-63.

CHÚ THÍCH

1. Thạc sỹ, giảng viên Trường Đại học Thủ đô Hà Nội.
2. Nguyễn Thế Lực, Tình hình thực hiện chính sách đối với nạn nhân chất độc da cam/dioxin ở Việt Nam – các vướng mắc và kiến nghị bổ sung, hoàn thiện, trong Kỉ yếu Hội thảo “Một số kết quả ngiên cứu mới về hậu quả chất da cam/dioxin, Hà Nội, 2014.
3. Bộ Y tế, Quyết định số 09/2008/QĐ-BYT ngày 20/2/2008 ban hành danh mục 17 bệnh tật dị dạng, dị tật có liên quan đến phơi nhiễm chất độc hóa học/dioxin, 2008.
4. Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin, Thảm họa da cam ở Việt Nam, Tài liệu lưu hành nội bộ, Hà Nội, 2016.
5. Khoản 1, Điều 2 Luật người khuyết tật năm 2010.
6. Điều 21,22,23,24 Luật Người khuyết tật năm 2010.
7. Người bị phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin là người tiếp xúc và bị chất độc này xâm nhập vào trong cơ thể; có thể bị phơi nhiễm do bị phun rải trực tiếp trong thời kì chiến tranh hoặc ở vùng có tồn lưu dioxin cao trong môi trường do bị lan tỏa, ô nhiễm tại các điểm tập kết, lưu trữ chất độc hóa học.
8. Nạn nhân chất độc da cam là những người bị phơi nhiễm chất độc da cam/dioxin do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, bị bệnh tật, suy giảm khả năng lao động, hoặc vô sinh, hoặc có cháu dị dạng, dị tật và con cháu chắt của họ chịu hậu quả sinh học của sự phơi nhiễm đó, bị suy giảm khả năng lao động, dị dạng, dị tật.
9. Hội nạn nhân chất độc da cam, Thảm cảnh da cam ở Việt Nam, Tài liệu lưu hành nội bộ, Hà Nội, 2016.
10. Tuyên ngôn Alma-Ata năm 1978.
11. Đức Trân, Ưutiên chăm sóc sức khỏe ban đầu cho người dân, http://daidoanket.vn/suc-khoe/uu-tien-cham-soc- suc-khoe-ban-dau-cho-nguoi-dan-tintuc427746, truy cập 16/01/2019.
12. Bản Tuyên bố và chương trình hành động, Nhóm đối thoại Việt – Mỹ về chất độc da cam/dioxin 2010-2019, Báo cáo năm thứ hai năm 2012, Viện Aspen, https://assets.aspeninstitute.org/content/uploads/2016/06/2012-5- 30DialogueGroup2ndYearReportwithFocusonUSAIDComprehensivePlan-VN.pdf, truy cập 04/9/2019.
13. Bản Tuyên bố và chương trình hành động, Nhóm đối thoại Việt – Mỹ về chất độc da cam/dioxin 2010-2019, Báo cáo năm thứ hai năm 2012, Viện Aspen, https://assets.aspeninstitute.org/content/uploads/2016/06/2012-5- 30DialogueGroup2ndYearReportwithFocusonUSAIDComprehensivePlan-VN.pdf, truy cập 04/9/2019.
14. Hà Phương (2018), Công tác chăm sóc, giúp đỡ nạn nhân chất độc da cam còn nhiều khó khăn, http://radiocand.antv.gov.vn/tin-tuc/chinh-tri-xa-hoi/cong-tac-cham-soc-giup-do-nan-nhan-chat-doc-da-cam-con- nhieu-kho-khan-31788.html, truy cập 9/8/2018.
15. Khoản 3 Điều 22 Luật bảo hiểm y tế năm 2018.
16. Bảo Anh, Nhiều nhưng chưa hoàn chỉnh, http://www.daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=81&NewsId=421717, truy cập 22/6/2019.
17. Thiêm Lam, Giải pháp nâng cao hiệu quả công tác khám bệnh nhân đạo giai đoạn 2019-2022, https://chuthapdophutho.org.vn/Hoat-dong-Hoi/giai-phap-nang-cao-hieu-qua-cong-tac-kham-benh-nhan-dao-giai- doan-2019-2022-1196.html, truy cập 21/2/2019.
18. Sơ kết phong trào thi đua “Vì nạn nhân chất da cam”, http://dientudacam.vn/xay-dung-hoi/hoi-nan-nhan-chat-doc- da-cam-dioxin-tinh-thai-binh-so-ket-phong-trao-thi-dua-vi-nan-nhan-chat-doc-da-cam-699.html, truy cập 10/8/2019.
19. Quyết định số 370/2002/QĐ-BYT về việc ban hành chuẩn quốc gia về y tế xã.
20. Thái Yến, Chăm sóc sức khỏe đối với nạn nhân hóa học/dioxin giai đoạn 2018-2021, http://www.daibieunhandan.vn/default.aspx?tabid=74&NewsId=410091, truy cập 29/8/2018.
21. Tạp chí Điện tử Đảng cộng sản (2012), Phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng cho nạn nhân chất độc da cam/dioxin,http://dangcongsan.vn/xa-hoi/phuc-hoi-chuc-nang-dua-vao-cong-dong-cho-nan-nhan-chat-doc-da-cam- dioxin-160842.html.
22. Điều 10 Luật Người khuyết tật năm 2010.
23. Phạm Ngọc Hà, Vận động ủng hộ quỹ nạn nhân chất độc da cam, https://www.qdnd.vn/xa-hoi/cac-van-de/van- dong-ung-ho-quy-nan-nhan-chat-doc-da-cam-556138, truy cập 3/12/2018.
24. Ủy ban về quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, Bình luận chung số 14, 2002
25. Xem Tuyên bố về quyền của những người khuyết tật về tâm thần năm 1971, Tuyên bố về quyền của Người khuyết tật năm 1975, Những quy tắc tiêu chuẩn về bình đẳng cơ hội cho người khuyết tật năm 1993.
26. Đặng Nam Điền, Một số giải pháp khoa học và tổ chức trong hoạt động y tế, chăm sóc, phục vụ nạn nhân chất độc da cam/dioxin, tài liệu Hội thảo quốc tế về Đánh giá tác hại của chất độc da cam/dioxindo Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam, Hà Nội tháng 8/2016.